Acuèlh  -  Lenga  -  Autors  -  Musicas  -  Radios  -  Ligams  -  Français          


La lenga d'òc es una demest la uèit lengas romanas que venon del latin.

Es pas un "patés", una jos-lenga parlada son que per de païsans sens saber !

 

LA GRAFIA OCCITANA

Referença Gaston Bazalgues

La grafia  |  L'alfabet  |  La prononciacion de las vocalas

La prononciacion de las consonantas  |  L'accentuacion 

 Per ne saber mai  |  Los dialèctes de l'occitan


 

La grafia de l'occitan

Per poder escriure lor lenga venguda tot drech del latin parlat pel pòble, los occitans an degut adobar las reglas ortograficas del latin. Aquel problèma se pausèt per totas las autras lengas romanas : francés, portugués, catalan, castilhan, italian, roman. Aquel sistèma ortografica de l'occitan se manten entrò al sègle XV.

Un còp acabada la "crosada contra los Albigeses", l'occitan pertesit de nonent dins la vida administrativa. En 1539, l'edicte de Villers-Cotterêts rend obligatòri l'emplec del francés dins los actes administratius. Del còp, fòrabandís lo latin mas tanben l'occitan qu'es fòrça emplegat estant que sèm dins un airal de drech escrich. La lenga se parla totjorn mas lo sistèma ortografic se pèrd. Un escrivan occitan a pas mai que las reglas ortograficas del francés per s'apevar. Cada autor las adoba pel melhor segon son parlar e arriban çò qu'apelam las grafias patesejairas. Aital ne foguèt entrò al sègle XIX.

Sus la fin del sègle XVIII los trobadors son a la mòda. Los assages de normalizacion grafica son nombroses. En 1840, lo Doctor Onorat (Honnorat), sortit dels Alps de Provença, publica un diccionari occitan ont propausa un sistèma ortografic. Aqueste, s'apevant sus l'escriture dels trobadors, respecta los dialèctes e tot a l'encòp permet de los comprene totes. Sus un primièr, Romanilha, un dels fondators del Felibritge en 1854, es seduch per las propausicions d'Onorat. Pr'aquò las defugís lèu e impausa al domèni occitan una grafia copiada sul sistèma ortografic francés e adobada especialament per l'occitan rodanenc. E mai Frederic Mistral siá pas estat completament d'acòrdi amb aquel biais d'escriure, aquela grafia felibrenca es de còps que i a dicha "mistralenca". Una de las òbras màger de Mistral demòra lo diccionari Lou Tresor dòu Felibrige.

Fa qu'es la grafia felibrenca qu'es emplegada pel moviment de Renaissença literària occitana del sègle XIX, mai que mai en Provença. Arrenga pas brica los afars de la lenga, amb sos dialèctes escampilhats, e los escrivans de las autras regions se mainan lèu que fa mal far amb aquel sistèma. Los lengadocians se tornan atelar a la modernisacion de la grafia dels trobadors : amb lo lemosin Josèp Ros a partir de 1896, puèi en 1919 Antonin Perbòsc e Prospèr Estiu lançan l'Escòla occitana.

En 1930 la Societat d'Estudis Occitans contunha lo prètzfach. Serà Loïs Alibèrt que o metrà tot a biais : en 1935 publica una gramatica, lo diccionari sortirà en 1966, après la mòrt d'Alibèrt, publicat per l'Institut d'Estudis Occitans.

Ara, la grafia occitana, dicha "classica", permet a l'encòp de legir los trobadors e totes los parlars dels dialèctes de lenga d'òc, cadun servant las sieunas caracteristicas.

Naut de bullet_b.gif (912 octets) pagina

L'alfabet occitan

I a son que 23 letras. De l'alfabet francés, son pas utilisadas : k, w, y.
A la plaça, metèm c o qu, v, i.

A a

B be

C ce

D de

E e

F èfa

G ge

H acha

i

J gi

L èla

M èma

N èna

O o

P pe

Q cu

R èrra

S èssa

T te

U u

V ve

X icsa

Z zèda

Naut de bullet_b.gif (912 octets) pagina

La prononciacion de las vocalas

Balham çai-jos una prononciacion mejana pel dialècte lengadocian.
Naturalament, en respectant lo sistèma de la grafia, cadun dèu far lo sieu parlar.

a e à se dison coma dins lo mot francés chat : caval (cheval) se ditz kabal, cantaràs (tu chanteras) se legís kantaras.

a quand es a la fin d'un mot de mai d'una sillaba se pronóncia coma lo o francés : la camba (la jambe) se ditz la kambo, parla (il parle) parlo.

a la fin d'un mot se ditz io : la malautiá (la maladie) la malawtio, disiá (il disait) disio.

e e é se pronóncian totjorn coma lo francés é : negre (noir) négré, una feda (une brebis) uno fédo, espés (épais) éspés.

è se ditz coma dins lo mot francés mer : la lèbre (le lièvre) la lèbré.

i se ditz coma en francés, part s'es après una autra vocala. Aquí lo i ven consonanta e es un y : ma maire (ma mère) ma mayré, la boiròca (la buse) la bouyroko.

o e ó se pronóncian coma lo francés ou : una comba (un vallon) uno coumbo, fangós (boueux) fangous.

ò se ditz un pauc coma lo francés o : la còsta ( la côte) la costo.

u se pronóncia lèumens coma en francés.
Quand ven après q, u se pronóncia pas : quand kan, aquel akel.
E quand u es après una autra vocala, ven consonanta e es un w : paure (pauvre) pawré, lèu (bientôt) lèw, lo riu ( le ruisseau) lou riw, nòu (neuf) now.

Naut de bullet_b.gif (912 octets) pagina

La prononciacion de las consonantas

Part d'unas particularitats mençonadas çai-jos, las consonantas se dison coma en francés.

v se ditz un pauc coma b : la vaca (la vache) la baco.

g mes davant e e i se ditz dj o tch ; aital tanben pel j : genibre (genévrier) djénibré, ginèsta (genêt) djinèsto, jove (jeune) djoubé.

Las finalas en -ag, -eg, -og, -ug se dison tch : rog (rouge) routch, un estug (un étui) un éstutch.

m se ditz  n en fin de mot : cantam (nous chantons) kantann, prim (fin) prinn.

n s'entend pas quand es a la fin d'un mot : pan (pain) pa, plan (beaucoup ou bien) pla.

r tanpauc s'entend pas quand es a la fin (l'infinitiu dels vèrbs) : parlar (parler) parla, la paur (la peur) la pow.

lh se ditz coma dins lo francés bélier : la palha ( la paille) la palio.

nh se ditz coma lo francés gn : montanha (montagne) montagno.

Naut de bullet_b.gif (912 octets) pagina

L'accentuacion

Quand un mot de mai d'una sillaba s'acaba per una vocala o una vocala e s, òm cacha sus l'abans-darrièira sillaba : taula tawlo, topinada toupinado, negre gré, locatari loucatari, topinadas toupinados.

Quand un mot s'acaba per una consonanta, part l's del plural, òm cacha sus la darrièira sillaba : l'ostal (la maison) l'oustal, un ausèl (un oiseau) un awzèl, lo molin (le moulin) lou mouli, lo cusol (la grotte) lou cuzoul.

De còps que i a, un mot dèu èsser accentuat sus una autra sillaba. Alara i se met un accent sus la vocala : la mamà (maman) la mama, cantaràs (tu chanteras) kantaràs, lo cafè (le caffé) lou ca, Lausés (Lauzès) law, aicí (ici) ayci, dessús (dessus) déssuss, amorós (amoureux) amourouss, providéncia (providence) prouvidéncia, ròdol (secteur) rodoul.

Los que sabon parlar devon totjorn assajar de retrobar lor biais personal de prononciar.

Naut de bullet_b.gif (912 octets) pagina

Per ne saber mai (bibliografia)

Referéncias bibliograficas (títol, autor, editor) :

Gramatica occitana, Loïs Alibèrt, Centre d'Estudis Occitans
Dictionnaire Occitan-Français d'après les parlers languedociens, Louis Alibèrt, Institut d'Estudis Occitans
Eléments de phonétique de l'occitan, Robert Lafont, Vent Terral
Questions de lenga, Ramon Chatbèrt, Vent Terral
Estudis gramaticals de lenga occitana, Ramon Chatbèrt, revista ÒC
Los parlars carcinòls, l'Occitan parlé en Quercy, Paul Poulet + Arno Krispin, IEO Òlt

Naut de bullet_b.gif (912 octets) pagina

Los dialèctes de l'occitan

Sabèm gaireben pas res del biais de parlar l'occitan de l'Edat Mejana. Se conois son que la lenga escrita qu'es alara unificada. Tanlèu que se perdèt l'escritura, las diferéncias dialectalas se deguèron mercar e l'occitan modèrn es pas mai una lenga unenca.

En Carcin, sèm dins l'airal del dialècte lengadocian e la lenga parlada, lo carcinòl, se restaca al lengadocian del Nòrd, pas luènh del lemosin e de l'auvernhàs.

Los dialèctes de l'occitan son mercats sus aquesta mapa :

Los dialèctes de l'occitan

Naut de bullet_b.gif (912 octets) pagina

Lo parlar carcinòl

Lo parlar carcinòl fa partida del dialècte lengadocian de la lenga occitana, o lenga d'òc.

Aquí qualques particularitats del parlar carcinòl :

Dins los monosillabas lo a se pronóncian lèumens  o : lo can ( le chien) lou co, lo pan (le pain) lou po, plan (beaucoup) plo, la (article féminin) lo.

Pel mièg d'un mot, lo a pòt venir en un son que sembla lo o : la campana (la cloche) lo compono, la cadièra (la chaise) lo codièro.

Los plurals dels vèrbs en -an se ditz lèumens on : parlan (ils parlent) porlon, cantan (ils chantent) konton, parlaràn (ils parleront) porloron , cantaràn (ils chanteront) contoron.


Las consonantas finalas de còps s'entendon pas : Cajarc kodjar, Lauzés law, Gramat groma, mancat (manqué) monka, bastit (bâti) bosti.

Tanplan los c e p de la fin d'un mot, e mai los -ch e -eg (que fan tch de costuma) venon en t : lo ròc (rocher) lou rot, lo lop (le loup) lou lout, estrech (étroit) éstrét, lo puèg (la colline) lou pèt.
Sus l'Èst de Carcin, lo l qu'es davant una consonanta ven en w : l'alba (l'aube) l'albo o l'awbo.

Lo pronom personal neutre, que s'escrich o, se pronóncia lèumens zou, e z' davant una vocala : o farai (je le ferai) zou faray, o aviá vist (il l'avait vu) z'abio bist.

Pel demai, los que sabon parlar devon totjorn assajar de retrobar lor biais personal de prononciar.

Los airals de l'occitan carcinòl son mercats sus aquesta mapa (lo contorn representa lo despartiment d'Òlt) :

carcinol.gif (80835 octets)

D'après Polet e Krispin, in Los parlars carcinòls, Cèrcle occitan de Fijac, IEO d'Òlt, 1991