Acuèlh  -  Lenga  -  Autors  -  Musicas  -  Radios  -  Ligams  -  Français          



La lenga d'òc es una demest la uèit lengas romanas que venon del latin.

Es pas un "patés", una jos-lenga parlada son que per de païsans sens saber !

 

LAS ORIGINAS

Coma origina : lo latin  | Perqué occitan ? | Lo temps ufanós dels trobadors

Lo Felibritge e la davalada  |  La reconquista ?

 

D'après Maryse Rouy

 

Coma origina : lo latin

Jol poder dels Romans, dins los primièrs sègles après Jèsus, una brava part dels pòbles de la Miègterrana se tròba recampada dins un metèis grop lingüistic. Aquò tendrà entrò la fin de l'empèri roman.

Passat lo sègle VI, lo latin es pas mai parlat. S'es mudat en un cèrt nombre de parlars nòus : castilhan, portugués, catalan, francés, occitan, italian, roman.

En Gàllia, los Francs que se tenon al nòrd de Léger fondan, del temps del Clòvis, un reialme que serà lo brèç de França. Estant que lor influença lingüistica va pas al delà d'aquel airal, aquò serà la rason de çò que vesèm ara : una partison de França en parlars d'òil e parlars d'òc. Aqueles dos mots mercan l'afirmacion dins cada lenga.

Perqué occitan ?

A la debuta, es pas per la lenga que los occitans se son destriats, mas per lor civilisacion. Aquesta porgiguèt, a çò que ara disèm "Euròpa", los trobadors, l'idèa que los òmes se valon totes en drech, la tolerància raciala e religiosa e un amor novèl que, pel primièr còp, fai abançar las femnas moralament e socialament.

Occitan es un mot fargat per la cancelariá reiala francesa sus la fin de la "crosada contra los Albigeses". Après aquela vertadièira guèrra de conquista, las tèrras del Sud devenon una colonia del rei de França. Ara, l'airal ont se parla la lenga d'òc se ditz "Occitània".

Occitan es, dempuèi pauc de temps, lo mot que designa los parlars d'òc. Çò es gaireben lo tèrç sud de França, jos una linha plegadissa que religa Gironda als Alps. I cal traire d'un caire lo Païs Bàscol, de l'autra part Catalonha, e ajustar la Val d'Aran espanhòla e qualques vals alpinas d'Itàlia.

Los parlars occitans son recampats en 6 dialèctes : provençal, lengadocian, gascon, lemosin, auvernhàs e vivaro-alpenc. En Carcin se parla lo dialècte lengadocian.

Lo temps ufanós dels trobadors

Sus la fin de sègle XI, dins lo Nòrd de França, la "chanson de geste" es al pus naut. Los sicuts de guèrra i tenon la màger part. Dins lo Sud, reina una civilisacion a l'encòp mai rica, mai rafinada e mai polida.
L'inspiracion lirica balha una dignitat novèla al sicut de l'amor e lo càmbia del tot. L'amant arriba tot sospir, crida qu'es lo vassal de la sieuna Dòna e l'amor ven la tòca de sa vida. Aital Bernat de Ventadorn, trobador del sègle XII :

Qué val viure ses amor ? ....

Aquel genre novèl nasquèt dins l'airal dels parlars d'òc, sai que ben en Lemosin. Serà dich "trobar cortés" perqu'es fach per un public de cort. S'espandís lèu dins la part miegjornala de la França d'ara, e mai en Itàlia, en Espanha e dins Portugal.

Toleranta dins un mond que o es pas tròp, aquesta societat asama lo dualisme bogomil, que se ditz "catarisme", e mai l'ajuda a s'espandir. Aiçò fai venir una reaccion violenta : lo papa Innocent III deslarga una crosada. Serà menada pels reis de França. Loïs IX, que vendrà "Sant", i èra per un...

Aquesta crosada, dicha dels Albigeses e que la rason n'es la lucha contra l'eresia, mena a la conquista militara de las regions del Sud en 1229. Un còp escantits los darnièrs fogals de la revòlta — se vei dins de tròbas engatjadas dichas "sirventés" — es la davalada de la civilisacion e de la literatura miegjornalas.

Lo Felibritge e la davalada

Se fa pas sens mal la colonisacion dels airals ganhats per la fòrça. Mai d'una revòlta espelís, totjorn sens cap de resulta e totjorn negada dins la sang dels revoltats. En 1539, l'edicte de Villers-Cotterêts (actual despartiment d'Aisne, còsta Soissons) impausa lo francés dins los actes oficials e de justícia. La lenga occitana se parla totjorn, pr'aquò la lenga oficiala, la sola escricha d'ara endavant, serà lo francés.
A la debuta del sègle XVII, se vei un brave creis de las òbras culturalas de lenga d'òc : carnavaladas, teatre, satiras, nadals, espectacles per carrièira. Pr'aquò lo classicisme e lo poder absolut del rei Loïs XIV o acaba tot. D'académias localas, filhas de l'Académia Francesa, son montadas per dire d'espandir lo francés. Los gròsses fan faire l'educacion dels dròlles en francés pel Jesuitas. Amb aquò, la lenga d'òc es parlada sus tot l'espandi ocitan, e mai en vila. Es benlèu pas mai escricha, mas se torna publicar las òbras de la debuta del sègle que son fòrt demandadas.

Al sègle XVIII e entrò la mitat del sègle XIX, i a una balança amb de moments paures e d'autres ont se fan de reprims. Occitània, de mercé las idèas centralisairitz vengudas de la Revolucion e mantengudas pels regimes qu'an seguit, a ben una realitat lingüistica, mas sens cap de manifestacion administrativa ni mai politica.

Sus la segonda mitat del sègle XIX, lo Felibritge, un moviment occitanista que Frederic Mistral n'es lo capiscol, mèrca prigondament la vida literària occitana.

Pr'aquò los que bailejan lo Felibritge meton pas sul terrenc politic lor sòmi nacionalista e federalista. Se trachan pas de l'ensenhament primari. Se creson que n'i a pro de far legir als dròlles los almanacs felibrencs per salvar la lenga. Apuèi, cèrcan de mercar las particularitats dels parlars occitans, al lòc de ne cercar l'unitat.

Fa qu'aquel moviment, e mai aguèsse fach levar una brava renaissença literària, empachèt pas l'occitan de patir marridament quand foguèt avengut l'ensenhament obligatòri. En 1881 e 1882, amb Juli Ferry, l'ensenhament ven a gràtis, laïc, obligatòri e... en francés, va sens dire.

Alara venguèt lo temps aule per l'occitan (e las autras lengas parladas sul territòri francés) : los mèstres, pr'aquò occitans e occitanofons, venon los soldats zelats d'una politica volguda per suprimir la lenga del païs ; ensenha als dròlles la vergonha per la lenga de lors ancians.

Lo francés es vist coma un mejan d'evolucion sociala. Aiçò pòt explicar que i aja pas aguda gaireben de resisténcia a aquela politica de francisacion. Lo servici militar acaba lo trabalh entemenat per l'escòla.

La reconquista ?

Après 1965 la cultura occitana sortís del "guetò" intellectual. L'Institut d'Estudis Occitans (I.E.O.) ven un organisme de rescontres e de soscadas.

Per la lenga, de mercé Loïs Alibèrt, un apoticari de Castèl Nòu d'Ari, se torna partir del bon pè : retablís l'occitan dins sa grafia classica e publica mai que mai una gramatica (1935) e un diccionari (1966) que fan totjorn flòri. Robèrt Lafont, un teorician de l'occitanisme progressista, e qualques autres ajudan per aquela renaissença.

Se vei un espet nacionalista ont los jovents tenon una brava plaça. La cançon sortís del folclòr e ven revendicacion culturala e politica.

D'unes cantaires se fan conoisser : Claudi Marti, Mans de Breish, Patric, Los de Nadau, Daumas, Jacmelina, Maria Roanet, Miquèla...

E uèi, quina es la practica de l'occitan en Carcin ?

Trobaretz aqui la carta de las calandretas